Abell 1656 – galaktyczny rój

[Damian P.]

Potrzebowałem kilku dobrych nocy, aby wykonać plan pod nazwą AGC 1656 i choć trudno w to uwierzyć, naprawdę je dostałem. Wciąż jeszcze dochodzę do siebie, im więcej zaś mija czasu, tym bardziej zastanawiam się, czy to wydarzyło się naprawdę, czy to był tylko jakiś długi sen rozbity na wiele nocy.

Do sprawy starałem się podejść jak najlepiej. Po pierwsze, nie było mowy o obserwacjach pod domem – tylko i wyłącznie miejsce z dala od cywilizacji.

Po drugie, musiałem załatwić sprawę świecenia nieba, żeby wzrok mógł lepiej adaptować się do ciemności (choćby tylko chwilami). Odrzuciłem pomysł z płachtą na głowę, aby zmniejszyć ryzyko parowania okularów i wykonałem coś w rodzaju namiotu obserwacyjnego z otwartym dachem. Muszę przyznać, że niejednokrotnie nabierałem się podczas odrywania oka od okularu, że w moim kierunku zbliża się jakiś samochód. Rozglądałem się ponad ścianami namiotu, ale za każdym razem okazywało się, że to niebo tak mocno świeci, kontrastując jasną linią z górną krawędzią czerni wokół mnie.
Zostało mi trochę folii, więc okryłem nią również większość mojego teleskopu, który jest biały i zwykle „świeci” w ciemności.
Oprócz tego używałem opaski na oko, zarówno po to, aby nie musieć trzymać ciągle dłoni przy oku i blisko okularu, jak i do zakrywania oka obserwującego podczas używania map i włączania czerwonej latarki.
Ponadto, na miejscówce zjawiałem się za każdym razem dużo wcześniej, czasem nawet godzinę przed zapadnięciem ciemności, żeby wzrok jak najwcześniej mógł się zaadaptować, i aby mieć jak najwięcej czasu na efektywne obserwacje.

Po trzecie – mapy. Potrzebowałem jak najlepszego zdjęcia gromady Abell 1656. Udało mi się takie znaleźć w sieci, choć, jak się później okazało, był to wciąż mniejszy wycinek centralny całej gromady, niemniej, ze względu na gęstość w pobliżu centrum, stanowił główną część obserwacji.

Mapę wydrukowałem na czterech stronach A4 i dokładnie skleiłem. Nie mogła być opisana, ponieważ spowodowałoby to jedynie chaos z powodu natłoku napisów oraz numerów. Taktyka, którą obrałem, to była konfrontacja obserwacji z mapą i oznaczanie dostrzeżonego obiektu kółkiem; szczególnie na początku najpierw obserwowałem, a to, co zobaczyłem, dokładnie porównywałem z mapą. Im bardziej oddalałem się od serca gromady, tym coraz częściej metoda mieszała się, więc zamiennie albo coś wypatrzyłem na niebie i porównywałem z mapą, albo zapamiętywałem obiekt z mapy i szukałem na niebie. Z czasem tworzyć się zaczęły dość trudne kroczki starhoppingu, jednak o ile w pobliżu środka było jeszcze wiele punktów odniesienia i charakterystycznych wzorów tworzonych przez galaktyki i gwiazdy, o tyle później, gdzie gromada traciła na gęstości, paradoksalnie było coraz trudniej.

Na takiej nieoznaczonej mapie, przy słabym świetle czerwonym oraz patrząc jednym okiem, nie wszystkie galaktyki da się odróżnić od gwiazd. Podobnie na niebie, w wielu przypadkach trudno odgadnąć od razu, które słabe światełko jest galaktyką, a które gwiazdką, Abell 1656 bowiem składa się głównie z galaktyk eliptycznych, a wiele z nich jest dość mała kątowo. To wszystko musiało poczekać do dokładnej analizy w domu.

Oto pobojowisko numer jeden, czyli mapa główna po obserwacjach z udziałem tego zdjęcia. Poniżej również przykład, kiedy zdarzyło mi się wyjechać poza obszar, który przedstawia mapa i kiedy musiałem na szybko coś dorysować. Prostokąt, kreski i trójkąciki, pomogły mi w domu ponownie przyłożyć dokładnie rysunek do mapy.

Analizując oznaczone kółkiem dostrzeżone obiekty oraz sporządzając ich listę, jednocześnie otworzyłem w programie zdjęcie i nanosiłem na każde oznaczenie kolor, aby wiedzieć w trakcie, który obiekt jest już oznaczony i zapisany. To, co jest poniżej, to właśnie ten kolorystyczny zapis. Zielone plamki to dostrzeżone galaktyki, a czerwone kropki to obiekty, które okazały się gwiazdami.

Pewna rzecz jednak wciąż nie dawała mi spokoju. Obiło mi się, że gromada Abell 1656 rozciąga się na kawałku nieba o średnicy około trzech stopni, podczas gdy moja mapa, którą w większej mierze do tamtej chwili przerobiłem, ukazywała znacznie mniejszy wycinek nieba. Gdy wydawało się, że to niemal koniec przygody z AGC 1656, wróciłem z ciekawości do artykułu Cosmic Challenge na Astronocach i sprawdziłem podaną tam listę zaproponowanych galaktyk. Ciekawiło mnie, które już widziałem i czy coś jeszcze zostało. Szybko okazało się, że nie widziałem jeszcze mnóstwa z tej listy, ponieważ wiele z nich znajduje się daleko od centrum i są poza obszarem mojej mapy. Nów trwał w najlepsze, więc nie mogłem tego tak zostawić. Musiałem sporządzić kolejną mapę, obejmującą również dalsze rejony gromady.

Wygląda nieco dziwacznie, bo tak wykadrowały mi się screeny ze Sky-map.org, jednak jest sklejona prawidłowo i zawiera większość interesujących mnie galaktyk.

Jako że teraz chodziło o wybrane obiekty rozrzucone tu i ówdzie, oznaczyłem je już w domu kółkiem, żeby wiedzieć czego szukać na obserwacjach, a gdy udało mi się którąś zobaczyć, dostawiałem krzyżyk. Małe kątowniki widoczne na mapie to galaktyki, których nie było na liście Cosmic Challenge, a które znalazłem przy okazji na stronie Sky-map.org. W ich przypadku również dostawiałem krzyżyk, gdy któraś była widoczna na niebie.
Na poniższym zdjęciu, przy galaktyce SDSS J125827.84+285826.8, widać zarówno krzyżyk jak i znak zapytania. Galaktyka wymagała powrotu z powodu bardzo bliskiego położenia słabej gwiazdki. Gdy wróciłem do niej, warunki były dosyć dobre, niestety, mimo użycia powiększenia 319x, nie zdołałem wciąż rozstrzygnąć, czy widać galaktykę, gwiazdkę, czy obie, dlatego ostatecznie obiekt nie trafił na listę dostrzeżonych.

Taktyka całkowicie zmieniła się już na odczytywanie mapy i namierzanie konkretnego celu. Jednakże rozrzut galaktyk na obrzeżach gromady i brak jaśniejszych gwiazd, wymusiły niekiedy przedzieranie się przez bardzo ubogie pola potwornym starhoppingiem, który trwał od jednej galaktyki do drugiej, posiłkując się nielicznymi słabymi słońcami. Oznacza to, że wciąż nie mogłem używać szukacza, ale musiałem skrupulatnie kroczyć okularem, wstawać, podchodzić do mapy, wracać, i liczyć, że w polu widzenia nadal będzie mniej więcej to samo miejsce. Niejednokrotnie miejsce się gubiło, mimo że czasami zostawiałem teleskop celowo tak, aby dopiero po chwili miejsce pojawiło się w okularze, toteż musiałem wracać do punktu wyjścia, powtarzać starhopping i docierać przez wszystkie poprzednie galaktyki i asteryzmy do tej, gdzie byłem. Tylko niektóre miejsca dało się namierzyć z pomocą szukacza, głównie zaś służył on do namierzania trzech jasnych słońc, przy których znajdują się dwie najjaśniejsze galaktyki w centrum.

Gdy odnalazłem większość zaznaczonych obiektów z drugiej mapy, wydawało się, że misja AGC 1656 wkrótce dobiegnie końca. Tak się jednak nie stało. Gromada wymagała jeszcze uwagi, a że zbliżała się chyba ostatnia pogodna noc w tym sezonie dla Warkocza Bereniki i wyglądało na to, że będzie bardziej przejrzysta niż poprzednie, musiałem ponownie rozpatrzeć mapy, dorobić kolejne i dostrzelać co się da, a właściwie to, co zdążę. Oprócz tego, przed ostatnią wyprawą do wnętrza AGC 1656, umyłem także lustro główne i poprawiłem kompletnie rozjechaną kolimację.

Mapy dodatkowe, pomocnicze i awaryjne dla Abell 1656.

Ostatnia noc z gromadą Coma była bardzo zimna, ale rzeczywiście lepsza od innych. Gdy tylko uporałem się z kilkoma galaktykami, przy których skończyłem ostatnim razem, skierowałem się ku centrum, gdzie natychmiast dostrzegłem różnicę w warunkach i być może w pewnym stopniu – w co chcę wierzyć – w czystszym lustrze.
Przede wszystkim udało się zobaczyć nareszcie PGC 44763 i PGC 44771, które próbowałem upolować przez kilka sesji. Tej nocy były widoczne z całkowitą pewnością. Potwierdziłem także kilka innych galaktyk i złowiłem trochę nowych.
A co z poprawioną kolimacją? Cóż, nigdy wcześniej nie widziałem w moim Pentaxie 7mm tak punktowych gwiazd, natomiast dość jasna HD 112753 w okolicy NGC 4839, nagle stała się podwójna!

Na gromadę Abell 1656 poświęciłem w sumie siedem sesji, a łączny czas całej obserwacji to jakieś 22 godziny. Jednak od tego muszę odjąć trochę czasu na próby dostrzeżenia EGB 6, obserwacje LoTr 5 oraz kilku klasyków. Ponadto, na jednej z sesji było trochę oczekiwania na przerwy i dziury w chmurach, także obserwacje samej gromady zajęły mi prawdopodobnie około 20 godzin.

Jednak to nie były tylko obserwacje, ale jak to bywa na odludziu, również obcowanie z przyrodą, z ciemnością nocy, cisza, spokój i oderwanie się od wszystkiego.
Spośród różnych zwierząt, jakie widziałem i słyszałem, główną atrakcją był niestrudzony derkacz, który skrzeczał bardzo blisko namiotu prawie przez wszystkie sesje, świdrując nieustannie w mojej głowie swój skrzek. Tylko ostatniej, dość zimnej nocy go nie słyszałem. Na koniec jednej z sesji włączyłem w telefonie dyktafon.

Obserwacje prowadziłem teleskopem 12". Przez wszystkie noce niemal wyłącznie używałem okularu 7mm. Trochę żałuję, że nie zaopatrzyłem się w żadne ortho 6mm, czułem bowiem, że taki okular pomógłby mi przy kilku celach. Kilka razy w wyciągu był ES 4,7mm, który niekiedy pozwolił coś od siebie potwierdzić, odnosiłem jednak wrażenie, że idealną pomocną dłonią byłoby powiększenie pomiędzy tym, jakie dawał Pentax 7mm, a ES 4,7mm.

To była również najdłuższa jak dotąd sytuacja, kiedy przez wiele sesji teleskop był skierowany w jedno miejsce na niebie. I chociaż o godzinie 22 celował wysoko na południk, zaś o 1-2 w nocy był przekręcony na zachód i o wiele niżej, ciągle wycelowany był w ten sam rejon. Jedynie musiałem co pewien czas przesuwać odrobinę krzesło, na którym siedziałem oraz pilnować się, aby teleskop nie celował w ścianę namiotu, gdyż pewnej nocy galaktyki niespodziewanie zaczęły słabnąć i właśnie to okazało się przyczyną.

Poniżej wycinek nieba, zaznaczony czerwonym prostokącikiem, który odzwierciedla pierwszą i główną mapę. Na tym maleńkim skrawku udało się dostrzec 114 galaktyk.

A to porównanie do pobliskich klasyków. Teraz, gdy znów odwiedzę Melotte 111 w lornetce, będę miał w pamięci ten kadr, aby porównać skalę i spojrzeć na odległą o 288 lat świetlnych Mel 111, jak na bliskiego sąsiada w wielkim mieście zwanym Drogą Mleczną. W tle widać kilka innych dalekich miast, lecz Abell 1656 to o wiele dalsza, potężna aglomeracja. 

Poniżej z kolei zakreślony obszar, na którym dostrzegłem resztę galaktyk, głównie dzięki artykułowi Cosmic Challenge, który przypomniał mi, że nie tak prędko wydostanę się z tego miejsca. Łącznie na tym skrawku nieba udało się zobaczyć 168 galaktyk.

Oto ich lista, czyli łup.

NGC 4874
NGC 4889
NGC 4873
NGC 4871
NGC 4872
NGC 4886
NGC 4898
NGC 4894
PGC 44771
PGC 44763
IC 4011
NGC 4883
IC 3998
PGC 44656
NGC 4867
NGC 4864
IC 3955
NGC 4869
IC 3973
NGC 4875
NGC 4876
PGC 44649
IC 4021
IC 4026
PGC 44723
PGC 44714 (IC 4012)
IC 4042
NGC 4906
IC 4041
PGC 44809
PGC 44849
PGC 44878
PGC 44821
PGC 44699
IC 4040
IC 4051
NGC 4908
IC 4045
NGC 4907
NGC 4911
NGC 4919
NGC 4921
NGC 4923
PGC 44929
NGC 4927
PGC 44928
PGC 44976
PGC 45003
PGC 45002
IC 4106
PGC 44975
PGC 45023
NGC 4929
NGC 4931
IC 4111
NGC 4934
NGC 4943
NGC 4895
NGC 4881
PGC 44848
PGC 44805
NGC 4896
PGC 44537
NGC 4865
PGC 44560
NGC 4860
NGC 4858
PGC 83727
PGC 44511
IC 3943
NGC 4851
PGC 44423
PGC 83716
PGC 44386
NGC 4848
PGC 44367
PGC 44319
PGC 83688
NGC 4841 A
NGC 4841 B
PGC 44467
NGC 4850
PGC 44364
PGC 83702
PGC 83695
PGC 83686
PGC 83682
PGC 83670
PGC 83663 (CGCG  160-27)
NGC 4828
PGC 44151
NGC 4816
PGC 44137
IC 3976
PGC 44585
PGC 44581
IC 3960
IC 3949
IC 3946
IC 3947
IC 3959
IC 3957
NGC 4854
NGC 4853
PGC 44541
PGC 44667
NGC 4840
NGC 4839
NGC 4842 A
NGC 4842 B
PGC 44563
PGC 1819517
PGC 44304
PGC 44268

NGC 4715
NGC 4728
NGC 4789
NGC 4789 A
PGC 43773 (CGCG 159-104)
NGC 4787
NGC 4788
NGC 4798
NGC 4807
IC 3900
NGC 4827
NGC 4819
PGC 44394
NGC 4859
NGC 4849
NGC 4892
PGC 44822
NGC 4926
NGC 4926 A
PGC 45162
NGC 4944
NGC 4961
NGC 4957
PGC 45580
NGC 4983
NGC 4966
NGC 4952
PGC 45318 (CGCG 160-136)
PGC 45388
NGC 4971
IC 4088
IC 843
NGC 4922
PGC 86794
PGC 44973
IC 842
IC 4032
PGC 44722
IC 3991
IC 3990
PGC 44422
PGC 44438 (CGCG 160-62)
PGC 1849786
PGC 44263
PGC 44229
PGC 44193
NGC 4793
PGC 43863
NGC 4738
PGC 43726
PGC 43930
PGC 44043
PGC 44044
PGC 1820103

Z pewnością nie są to wszystkie galaktyki, które można dostrzec w gromadzie Abell 1656 za pomocą lustra 12", ponieważ idealna przejrzystość powietrza, która jest darem niebios, lecz która zdarza się niezwykle rzadko, pewnej nocy może nadejść i spowodować, że rój się powiększy. Z drugiej strony nie mam pewności, czy każda, którą widziałem, jest członkiem tego wielkiego, kosmicznego lasu, choć chciałbym mieć źródło, które by to potwierdzało. Wiem natomiast jedno; odszukiwanie oraz identyfikacja galaktyk w gromadzie jest wspaniałym wyzwaniem i niesamowitą przygodą. Co prawda nie sądzę, abym kiedykolwiek ustalił swój ulubiony rodzaj obiektów do obserwacji, ale taka różnorodność na tę chwilę bardzo mnie cieszy.

Źródło mapy głównej: https://www.sternwarte-baerenstein.de/abell-1656-en.html
Mapa druga: Sky-map.org
Screeny: Stellarium

[felcia97]

Jesteś niesamowity i twój reportaż też jest niesamowity. Chyle czoła. 

[Janko]

Mistrz wszechwag 🙆‍♂️🙆‍♀️🙆

[Alien]

Aż sobie wyobraziłem że tam jestem 🙂 

[Borowy_Misiek]

Tyle zapału dawno nie widziałem, u siebie pewnie jakieś 20 lat temu, później przyszło „wypalenie zawodowe” .
Podziwiam i zazdraszczam 😉

[Damian P.]

Dzięki za dobre słowa! To dodatkowa motywacja, żeby obserwować, kiedy można, i dzielić się czasem wrażeniami. Obserwując tę gromadę galaktyk, wracałem do domu niekiedy o 3 nad ranem, ale nie musiałem również wstawać, miałem więc dużo czasu na przygotowania i sen. W przypadku, gdy trzeba wstawać do pracy, naprawdę ciężko mobilizować się oraz walczyć ze zmęczeniem, żeby łapać pogodne noce, więc najpewniej nie dałbym rady zmierzyć się z takim celem.

PS Na liście Cosmic Challenge jest kilka galaktyk oznaczonych nietypowym katalogiem. Udało mi się je znaleźć (przykładowo na Sky-map.org czy Aladinlite) po rektascencji i deklinacji, choć w artykule jest ona podana czasem troszkę niedokładnie. Okazało się, że mają one swoje oznaczenia w PGC, ale dopisałem w ich przypadku obie nazwy, gdyby ktoś chciał je szybciej odszukać. Mimo ciut nieprecyzyjnych współrzędnych z listy, wygląda na to, że to same obiekty. Jedna galaktyka ma szczególnie nieprawidłowo podane współrzędne, mianowicie CGCG 160-91. Odpowiada ona prawdopodobnie PGC 44848, mimo że współrzędne są bliższe NGC 4896. Nie dopisywałem w jej przypadku drugiego oznaczenia, ale w zasadzie mógłbym dodać do PGC 44848 dopisek CGCG 160-91.

[Koszy89]

Trudno w tej sytuacji napisać coś mądrego ,Damian chyle czoła dobra robota , kawał dobrego i mega ambitnego wizuala przez wielkie W , co najmniej tak wielkie jak Kasjopeja, tyle przygotowań , nakładu czasu , kilka dni ukierunowanych na realizację celu , taktyka itd .

Wrażenie robi przede wszytkim to ,że podszdedłeś do tego w ten sposób by weryfikować co udało się zobaczyć , nanieść na mape , nazwać sprawdzić i iść dalej 🕵️‍♀️

Raport jak zwykle tez na najwyzszym poziomie , przenosi do świata obserwatora , pozwala poczuć klimat . Zwracam uwagę własnie na aspekt samotnych obserwacji na łonie natury , wiem o czym mówisz , to inny wymiar który pozwala bardziej zanurzyć się w kontemplacjii kosmosu , wspaniałe doznania ...

Oto obserwacja monumentalna rzekłbym , wzór ambicji i motywacjii do naśladowania , inspiracja  dla innych by zaangażować się bardziej czy generalnie poczuć chęć by w wizualu przeżyć jakąś przygode bo gromada abell 1656 nie tyle została zaobserwowana co została przestudiowana 👨‍🎓

Mam nadzieję ,że ten raport będący dużym wkładem w Polskiego wizuala nie zniknie po jakimś czasie gdzieś w gąszczu tematów na forum jak dzieje się z innymi tez bdb wpisami raportami na które czasem przypadkiem trafię .

Jeszcze raz ogromne Gratulacje ! 👏

[bartolini]

@Damian P. Chyba najbardziej kompleksowa relacja z obserwacji dobsonowych 🙂 Na pewno dużo frajdy z samodzielnego przygotowania mapy i identyfikacji galaktyk.

Gdyby ktoś chciał się zmierzyć z Ablem 1656 i innymi Ablami, a chce mieć gotowe mapy, Alvin Huey przygotował fajny atlasik "Abell Galaxy Clusters v2".

Do ściągnięcia z: AbellGalaxyClusters v2 (faintfuzzies.com)

Abell 1656 od strony 264, ma zdentyfikowane 106 galaktyk, na 9 arkuszach (mapa + zdjęcie). Aczkolwiek opisana jest tylko część.

 

 

Edytowane 13 Maja 2024 przez bartolini

[Panasmaras]

Oż cholera, dawno nie widziałem tak spektakularnego uparcia się na taki tyci skrawek nieba. Właściwie to chyba nigdy.
Szacun i za wysiłek i za piękną relację, Damianie 🙂 

[Damian P.]

Bardzo dziękuję wszystkim za budujące słowa!

14 godzin temu, Koszy89 napisał:

Zwracam uwagę własnie na aspekt samotnych obserwacji na łonie natury , wiem o czym mówisz , to inny wymiar który pozwala bardziej zanurzyć się w kontemplacjii kosmosu , wspaniałe doznania ...

Tak, jest w tym coś pięknego. Obserwacje w pojedynkę pewnie też często pozwalają bardziej skupić się na samym niebie, choć zdaję sobie sprawę, że w grupie jest na pewno fajnie z innych powodów. Inna sprawa, że w mojej okolicy średnio z osobami o takich zainteresowaniach jak astronomia, a już całkiem trudno o kogoś, kto miałby zamiar zainteresować się tym na dłużej i obserwować niebo. Nigdy tego nie rozumiałem, bo wydaje mi się, że to taka wspaniała pasja, ale widocznie regionalnie jestem dziwakiem.

Przyznam, że na siedem nocy z gromadą, podczas dwóch towarzyszyła mi koleżanka. Nie wspominałem o tym w relacji, ponieważ okrajałem tekst, jak tylko się da. Mam okropny problem z rozpisywaniem na forum, więc staram się ciąć, jak mogę, żeby ulżyć czytelnikom, bo wiem, że często leję wodę. Tym razem udało się zejść z jakichś trzech tysięcy słów do około dwóch.
A teraz nieco o dwukrotnym towarzystwie mojej znajomej: Odradzałem jej to, uprzedzając, że mam konkretny plan obserwacyjny i będzie się nudzić, marznąć, oraz że nie wyśpi się do pracy, bo zamierzam korzystać z pogody. Mimo to chciała jechać, niestety Abell 1656 był na tyle priorytetem, że siedziała cichutko zawinięta w koc, a jednej nocy jej główną czynnością było zapalanie mi czerwonej latarki. Ale żeby nie było, na koniec jednej z sesji pokazałem Hantelki i Amerykę Północną.
Jednak na zwierzętach zna się znacznie lepiej ode mnie i właśnie dzięki temu, że ją zabrałem, wiem, że pierwszy raz w życiu widziałem lelka! Co prawda trwało to chwilkę i nie zdążyłem się dobrze przyjrzeć, ale zawsze chciałem zobaczyć tego ptaka. Gdy skręcaliśmy na polną drogę prowadzącą na miejscówkę, zobaczyłem jedynie, że coś jest na ziemi. Szybko okazało się, że to jakiś ptak, który nagle poderwał się do góry i zniknął, nigdy jednak nie odgadłbym jaki.

Ale zwykle jestem sam. Generalnie lubię ciszę, spokój, noc, odludzia, no i zwierzęta. Fajnie jest słyszeć, że cię otaczają. Czasem tylko potrafię sobie wyobrazić wyłaniający się z ciemności nos łosia, albo dyszącego, tłustego psa, lub szarżującego dzika. Nigdy jednak tak się nie dzieje.

12 godzin temu, bartolini napisał:

Na pewno dużo frajdy z samodzielnego przygotowania mapy i identyfikacji galaktyk.

Dokładnie! Fajnie jest czasem nie tylko wyjść i spojrzeć w niebo, ale również zrobić coś wokół tego, poczuć pewne przygotowania. Nawet rozkładanie tego namiotu wydawało mi się jakąś przyjemnością, pomimo że wcześniej zniechęcało mnie często już noszenie samego teleskopu...
A galaktyki oczywiście musiały być zidentyfikowane🙂 Obiekty, które widziałem po raz pierwszy świadomie, zawsze chcę mieć spisane (plus data). Nie wiem czemu, ale robię taką listę od samego początku i galaktyki z gromady Abell 1656, które dostrzegłem, również trafią do tego zeszytu. Później naturalnie odwiedzam czasem różne obiekty ponownie już bez wpisywania na tę listę.

Pomijając nieliczne sytuacje, to też jedne z pierwszych zetknięć z mapami nieba podczas samych obserwacji. Nigdy nie mogłem przekonać się do czytania map w ciemności, ale tym razem było dobrze, głównie dzięki opasce na oko. Zwykle bardzo słabe, czerwone światło mi nie wystarczało, jednak z opaską na oko, można użyć ciut mocniejszej latarki czerwonej, która pozwala wyraźnie widzieć mapy. Mając zakryte oko obserwujące, nie zauważyłem żadnych strat jego adaptacji, a powiedziałbym, że być może nawet chwilowy skok w dobrą stronę.